Πίσω από κλειστές πόρτες: Η αθέατη βία στα παιδιά!

 

H Ηλέκτρα Κουτσούκου, νομική σύμβουλος του Ιδρύματος ΕΛΙΖΑ  απαντάει στις ερωτήσεις για την παιδική βία 

 Μια εφ’όλης της ύλης συνέντευξη στην συγγραφέα Ιουστίνη Φραγκούλη – Αργύρη για τις δράσεις, τους στόχους, τις ελλείψεις και τις προσδοκίες του Σωματείου ΕΛΙΖΑ - κατά της κακοποίησης του παιδιού

 

Η κακοποίηση παιδιών παραμένει μια από τις πιο σιωπηλές αλλά και πιο επώδυνες πραγματικότητες της ελληνικής κοινωνίας. Το Σωματείο ΕΛΙΖΑ, με επιστημονική τεκμηρίωση και σταθερή δράση, επιλέγει να σταθεί στην πρώτη γραμμή: στην πρόληψη, στην εκπαίδευση και στην ενδυνάμωση τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων που τα πλαισιώνουν.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Ηλέκτρα Κουτσούκου, νομικός και Διδάκτωρ των Δικαιωμάτων του Παιδιού, εξηγεί τον ρόλο του ΕΛΙΖΑ, τις ανάγκες του συστήματος παιδικής προστασίας και τον τρόπο με τον οποίο η ντροπή και η ενοχή μπορούν να μεταμορφωθούν σε δύναμη για τα παιδιά που έχουν πληγωθεί.

Μια συζήτηση ουσίας, που φωτίζει όχι μόνο το πρόβλημα, αλλά και τις λύσεις που χτίζουν ένα ασφαλέστερο μέλλον για κάθε παιδί.

Ηλέκτρα Κουτσούκου, νομικός, Δρ. των Δικαιωμάτων του Παιδιού, Επιστημονικά Υπεύθυνη του Σωματείου ΕΛΙΖΑ

 Ποια είναι η φιλοσοφία του Ιδρύματος ΕΛΙΖΑ ως προς την πρόληψη και όχι μόνο την παρέμβαση της κακοποίησης των παιδιών στην Ελλάδα;

 Η φιλοσοφία του ΕΛΙΖΑ επενδύει στην πρόληψη για την προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών. Δεν εστιάζει μόνο στην παρέμβαση μετά το συμβάν, αλλά στην ενδυνάμωση των παιδιών και στην πλαισίωση, όπως και επιμόρφωση του ενήλικα, προκειμένου να αναγνωρίζεται και να αποτρέπεται η κακοποίηση. Το ΕΛΙΖΑ πιστεύει ότι παιδιά που γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και τα όρια του σώματός τους είναι παιδιά πιο ασφαλή.

 Ποιος είναι ο ρόλος και οι στόχοι του Ιδρύματος;

 Ο ρόλος του ΕΛΙΖΑ είναι να ακούει, να προστατεύει και να στηρίζει παιδιά που είναι

θύματα ή κινδυνεύουν από κακοποίηση ή παραμέληση. Στόχος του είναι η ενίσχυση του συστήματος παιδικής προστασίας ως αρωγός της πολιτείας, η πλαισίωση των

επαγγελματιών (εκπαιδευτικών, κοινωνικών λειτουργών, ιατρών, προπονητών κ.ά.) και η πρόληψη μέσα από προγράμματα ενημέρωσης, δράσεις και θεσμικές παρεμβάσεις.

 Ποια είναι η ψυχολογική επίδραση της πρώιμης κακοποίησης στην ταυτότητα και την αυτοεικόνα του παιδιού;

 Η πρώιμη κακοποίηση διαταράσσει βαθιά την αίσθηση ασφάλειας, αυτοεκτίμησης και εμπιστοσύνης του παιδιού προς τον εαυτό του και τον κόσμο. Το παιδί συχνά εσωτερικεύει ενοχή ή ντροπή, ενώ μπορεί να δυσκολεύεται να αναπτύξει σταθερή ταυτότητα και θετική αυτοεικόνα.

 Πώς διαχειρίζεστε την έννοια της “ντροπής” στα παιδιά που έχουν βιώσει τραύμα; Μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη;

 Η “ντροπή”, αλλά πιθανότατα κάποιες φορές και η ενοχή είναι από τα πιο δύσκολασυναισθήματα που ακολουθούν. Στο ΕΛΙΖΑ επιδιώκεται να μετατραπεί σε δύναμη, μέσω της αποδοχής, της ενδυνάμωσης, της απενεχοποίησης και της υποστήριξης του παιδιού ώστε να αντιληφθεί ότι δεν φέρει ευθύνη για ό,τι του συνέβη. Όταν το παιδί κατανοεί ότι δεν φταίει, η ντροπή μπορεί να δώσει τη θέση της στην αυτοπεποίθηση και τη δύναμη για επαναπροσδιορισμό.

 Ποιο είναι το πιο δύσκολο κομμάτι της θεραπευτικής σχέσης με ένα παιδί που έχει βιώσει παραμέληση;

 Ένα παιδί που έχει παραμεληθεί, δυσκολεύεται να πιστέψει ότι ο ενήλικας ενδιαφέρεται πραγματικά και φυσικά δε νιώθει ασφάλεια. Η θεραπευτική σχέση χρειάζεται σταθερότητα, υπομονή και συνέπεια, ώστε να δημιουργηθεί ένα ασφαλές περιβάλλον. Ώστε να δημιουργηθεί σχέση εμπιστοσύνης, η οποία και έχει διαρραγεί για το παιδί, λόγω της παραμέλησής του.

 Πώς εκπαιδεύετε τους φροντιστές και τους επαγγελματίες να αναγνωρίζουν τα“σιωπηλά” σημάδια κακοποίησης;

 Μέσω ειδικών επιμορφωτικών προγραμμάτων, όπως το «Αναγνωρίζω – Προστατεύω», που επιμορφώνει νηπιαγωγούς σε όλη τη χώρα ώστε να μπορούν να εντοπίζουν πρώιμα σημάδια κακοποίησης ή παραμέλησης μέσα στην τάξη. Το ΕΛΙΖΑ κατευθυντήριες οδηγίες έχει επιμορφώσει πάνω από 30.000 επαγγελματίες και φροντιστές ώστε να μπορούν να μιλήσουν ακόμη και για τα «σιωπηλά» σημάδια της κακοποίησης. Παράλληλα, η Γραμμή 10454 (https://eliza.org.gr/oi-draseis-mas/grammi-eliza-10454/ ), όπου οι επαγγελματίες μπορούν να λάβουν καθοδήγηση, χωρίς κόστος, για την αναφορά περιστατικών είναι πάντα εκεί, αν θέλουν να μοιραστούν ένα προβληματισμό για το αν αυτό που βλέπουν είναι ή όχι σιωπηλό σημάδι κακοποίησης.

Υπάρχει χώρος για την τέχνη ή τη δημιουργική έκφραση στην ψυχολογική υποστήριξη των παιδιών;

 Ναι. Η δημιουργική έκφραση αποτελεί μέσον επικοινωνίας και θεραπείας, ειδικά όταν το παιδί δυσκολεύεται να εκφραστεί λεκτικά. Μέσα από το παιχνίδι, τη ζωγραφική ή το θέατρο, τα παιδιά μπορούν να εξωτερικεύσουν το τραύμα τους με ασφάλεια.

 Πώς αντιμετωπίζετε τις περιπτώσεις όπου το παιδί δεν μπορεί ή δεν θέλει να μιλήσει για όσα έχει βιώσει;

Σε τέτοιες ο επαγγελματίας προσπαθεί να δημιουργήσει συνθήκες ασφάλειας,επιτρέποντας στο παιδί να εκφραστεί με τον δικό του ρυθμό, χωρίς εξαναγκασμό, με βάση τα σχετικά υφιστάμενα πρωτόκολλα. Η εμπιστοσύνη είναι προϋπόθεση για να ανοίξει ο δρόμος της επικοινωνίας.

 Ποια είναι η θέση του Ιδρύματος απέναντι στην επανένταξη του παιδιού στο οικογενειακό περιβάλλον; Υπάρχουν όρια;

 Η επανένταξη εξετάζεται με προτεραιότητα την ασφάλεια. Εάν το οικογενειακό περιβάλλον δεν είναι ασφαλές ή δεν έχουν αντιμετωπιστεί οι αιτίες της κακοποίησης, τότε το ΕΛΙΖΑ θεωρεί ότι πρέπει να προχωρά η επανένταξη, μόνο εφόσον δημιουργηθούν, αν είναι εφικτό, συνθήκες ασφάλειας. Κάθε περίπτωση αξιολογείται διεπιστημονικά, με γνώμονα το συμφέρον του παιδιού και in concreto.

 Πώς προστατεύετε την ψυχική ανθεκτικότητα των επαγγελματιών που εργάζονται με τόσο ευάλωτες ομάδες;

 Το ΕΛΙΖΑ φροντίζει να προσφέρει εποπτεία, ψυχολογική στήριξη και διαρκή επιμόρφωση στους επαγγελματίες του, ώστε να μπορούν να διαχειρίζονται τη συναισθηματική επιβάρυνση. Η φροντίδα εκείνων που φροντίζουν τα παιδιά είναι βασική προϋπόθεση για να μπορούν να στέκονται αποτελεσματικά ως φροντιστές δίπλα στα παιδιά.

 Πώς οραματίζεστε την εξέλιξη της παιδικής προστασίας στην Ελλάδα τα επόμενα χρόνια; Τι λείπει ακόμα;

 Το όραμα του ΕΛΙΖΑ είναι μια παιδοκεντρική κοινωνία, όπου η προστασία των παιδιών θα αποτελεί προτεραιότητα και θα αλλάξει η κουλτούρα γύρω από τα δικαιώματα των παιδιών και την παιδική προστασία. Απαιτείται ενιαία διεπιστημονική προσέγγιση, ενιαίος μηχανισμός καταγραφής περιστατικών κακοποίησης και ενίσχυση των υπηρεσιών παιδικής προστασίας. Επίσης, χρειάζεται να σπάσει το κοινωνικό στίγμα γύρω από το θέμα.

 Πότε και με ποια αφορμή ιδρύθηκε το ΕΛΙΖΑ;

 Το Σωματείο ΕΛΙΖΑ ιδρύθηκε μετά τον τραγικό θάνατο της μικρής Ελίζας, ενός παιδιού που υπέφερε για χρόνια από κακοποίηση και τελικά έχασε τη ζωή του στη Νέα Υόρκη, αφού κακοποιήθηκε βάναυσα από τη μητέρα του, στην οποία οι αρχές έδωσαν την επιμέλεια. Η περίπτωσή της θεωρήθηκε η χειρότερη υπόθεση παιδικής κακοποίησης που είχε δει το δικαστικό σύστημα της πόλης. Το ‘Iδρυμα δημιουργήθηκε με σκοπό να σπάσει τη σιωπή γύρω από τέτοια φαινόμενα και να μην υπάρξει «άλλη Ελίζα».

 Ποια είναι η αποστολή και το όραμα του ΕΛΙΖΑ;

 Η αποστολή του ΕΛΙΖΑ συνοψίζεται στο μήνυμα που είναι χαραγμένο στην ταφόπλακα της μικρής Ελίζας:

 «World, please look after the children» – «Κόσμε, σε παρακαλώ φρόντισε τα παιδιά». Το ΕΛΙΖΑ έχει ως όραμα να προστατεύει, να στηρίζει και να ενδυναμώνει τα παιδιά, ενισχύοντας το σύστημα παιδικής προστασίας και επιμορφώνοντας επαγγελματίες και γονείς, πάντα με επικουρικό ρόλο σε σχέση με την Πολιτεία. Όραμά του είναι μια κοινωνία που θέτει ως προτεραιότητα την ασφάλεια και τα δικαιώματα των παιδιών.

 Ποια είναι η έκταση του φαινομένου της παιδικής κακοποίησης στην Ελλάδα;

 Η παιδική κακοποίηση στην Ελλάδα παραμένει σοβαρό και διαρκές πρόβλημα. Πολλά περιστατικά δεν καταγγέλλονται ποτέ, γι’ αυτό τα καταγεγραμμένα στοιχεία είναι μόνο η «κορυφή του παγόβουνου». Η Γραμμή ΕΛΙΖΑ 10454 καταγράφει καθημερινά περιστατικά, ωστόσο χρειάζεται ένα Εθνικό Σύστημα Καταγραφής για ακριβή αποτύπωση και καλύτερη διαχείριση του φαινομένου.

 Παρατηρείται αύξηση των περιστατικών ή της ευαισθητοποίησης τα τελευταία χρόνια;

 Τα τελευταία χρόνια υπάρχει αυξημένη ευαισθητοποίηση και ενημέρωση, κάτι που οδηγεί και σε περισσότερες αναφορές περιστατικών. Η αύξηση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην περισσότερη κακοποίηση, αλλά καλύτερη αναγνώριση. Ενδεικτικά, μέσω του προγράμματος «Αναγνωρίζω – Προστατεύω» οι νηπιαγωγοί δήλωσαν ότι έμαθαν να αναγνωρίζουν περιπτώσεις που παλαιότερα δεν θα αντιλαμβάνονταν.

 Τι θα θέλατε να αλλάξει θεσμικά ή κοινωνικά ώστε να μειωθεί η παιδική κακοποίηση στην Ελλάδα;

 Χρειάζεται ενιαίος, συνεκτικός μηχανισμός παιδικής προστασίας με σαφείς αρμοδιότητες. Επίσης, υποχρεωτική εκπαίδευση όλων των επαγγελματιών που εργάζονται με παιδιά και ενημέρωση της κοινωνίας ώστε να σπάσει η σιωπή και το στίγμα. Η παιδοκεντρική προσέγγιση πρέπει να καθιερωθεί σε όλες τις δομές και υπηρεσίες.

 Ποιες είναι οι βασικές δράσεις και τα προγράμματα του οργανισμού;

 α. «Αναγνωρίζω – Προστατεύω»: εκπαίδευση νηπιαγωγών στην αναγνώριση και πρόληψη κακοποίησης, με χιλιάδες επιμορφωμένους σε όλη τη χώρα.

β. Μονάδες Φροντίδας για την Ασφάλεια των Παιδιών: λειτουργούν σε νοσοκομεία Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Αλεξανδρούπολης και δημιουργείται στην Πάτρα – για ιατρική εξέταση και διεπιστημονική φροντίδα παιδιών με υποψία κακοποίησης.

γ. «Ασφαλές Άγγιγμα»: πρόγραμμα για παιδιά 5–9 ετών για την πρόληψη της σεξουαλικής κακοποίησης, σε συνεργασία με τον NYSPCC. (New York Society for the Prevention of Cruelty to Children)

δ. Γραμμή ΕΛΙΖΑ 10454: παρέχει ψυχολογική και νομική υποστήριξη σε επαγγελματίες και οικογένειες σχετικά με την διαχείριση υποψίας κακοποίησης παιδιών, καθώς και επιμορφωτικά σεμινάρια.

 Ποιες είναι οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίζει το ΕΛΙΖΑ στην προσπάθεια καταπολέμησης της κακοποίησης;

 Οι βασικές δυσκολίες είναι:

 

Η      Η σιωπή και το στίγμα που συνοδεύουν την κακοποίηση.

 

·         Η υποαναφορά των περιστατικών.

 

·         Οι ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό και σε δομές παιδικής προστασίας.

 

·         Η έλλειψη συνεργασίας μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων.

 

Παρά τις δυσκολίες, το ΕΛΙΖΑ τις μετατρέπει σε κίνητρο για βελτίωση των προγραμμάτων και της πρόληψης.

 

 

H ιστοσελίδα του ΕΛΙΖΑ είναι: www.eliza.org.gr

ΥΓ. Για τους αναγνώστες θα είχε ενδιαφέρον να διαβαστεί η ιστορία της μικρής Ελίζας.

Όταν η Ελληνική διπλωματία αναδεικνύει την Ελληνική Ομογένεια του Μοντρεάλ

 

Όταν η Ελληνική διπλωματία αναδεικνύει την Ελληνική Ομογένεια του Μοντρεάλ

 

Έξω το χιόνι σκέπαζε τους δρόμους του Παλιού Μόντρεαλ, χαρίζοντας στην πόλη μια σιωπηλή, σχεδόν τελετουργική γαλήνη. Στο ιστορικό Hotel Nelligan, οι αίθουσες φωτίζονταν ζεστά, σαν να καλούσαν τους παρευρισκόμενους σε μια μυσταγωγία μνήμης και προσδοκίας. Ο Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας, Νίκος Καραλέκας, είχε συγκεντρώσει τους Έλληνες επιχειρηματίες της διασποράς του Μοντρεάλ για μια πρώτη γνωριμία, αλλά και για να ανοίξει επίσημα τη σεζόν των εορτασμών των 120 χρόνων της Ελληνικής Κοινότητας Μείζονος Μοντρεάλ (1906-2026).

Ο Γενικός πρόξενος μίλησε για την ευλογία να γνωρίσει από κοντά την Ελληνική παροικία, αυτόν τον ζωντανό ιστό μνήμης και δημιουργίας που κρατάει την Ελλάδα παρούσα στην καρδιά του Καναδά, ενώ έδωσε τα εύσημα στην γραμματέα του Νίκη Αναστασοπούλου-Μητρονίκα για την πολύτιμη βοήθειά της από τη μέρα της εγκατάστασής του στο νέο του θώκο.

Τα λόγια του άνοιξαν μια συζήτηση για την ανάγκη να ενισχυθεί η εικόνα της Κοινότητας, να προβληθεί η δύναμη και η προσφορά της στο κοινωνικό και πολιτιστικό γίγνεσθαι του Μόντρεαλ. Με ευγένεια και όραμα, εισήγαγε τους παρευρισκόμενους στην Επετειακή Επιτροπή των 120 χρόνων, προσκαλώντας τους να γίνουν συμμέτοχοι σε μια πορεία μνήμης και ελπίδας.

Η ατμόσφαιρα ήταν φορτισμένη με συγκίνηση και προσμονή. Ο Πρόεδρος της Κοινότητας, Βασίλης Αγγελόπουλος, μίλησε με καθαρότητα για τις προκλήσεις της νέας εποχής, σημειώνοντας πως η Ελληνική Κοινότητα Μείζονος Μοντρεάλ έχει αρχίσει να ελπίζει στο μέλλον τονίζοντας παράλληλα  τη σημασία ενός μελλοντικού προικοδοτικού ταμείου ως θεμέλιου για το μέλλον. Τα λόγια του έμοιαζαν να γεφυρώνουν την ιστορία με την προοπτική, να καλούν τους επιχειρηματίες στην συλλογική  ευθύνη και δράση.

Κι ύστερα, η Πρόεδρος της Επετειακής Επιτροπής, Ιουστίνη Φραγκούλη-Αργύρη, πήρε τον λόγο με φωνή συγκινημένη, γεμάτη πάθος για τον Ελληνισμό των 120 χρόνων. Κάλεσε τους επιχειρηματίες να ανέβουν στο τρένο των γιορτασμών, να μπούν στην κορδέλα της χορηγίας ,να γίνουν συνοδοιπόροι σε αυτήν τη μεγάλη πορεία μνήμης και ελπίδας. Στα χέρια της κρατούσε ένα ντοσιέ, προσεκτικά επιμελημένο από την οργανωτική ομάδα της Επετειακής Επιτροπής των 120 χρόνων (Γιώργο Τσαντρίζο, Κία Νικολάου, Πάρι Πέτρου και την ίδια) που αποκάλυπτε τις εκδηλώσεις της επετειακής χρονιάς· ένα δώρο, μια πρόσκληση, ένα άνοιγμα προς το μέλλον. Η Ιουστίνη Φραγκούλη είπε ότι το Λύκειον των Ελληνίδων Μοντρεάλ ανεβαίνει κιόλας στο τρένο των επετειακών εορτασμών προσφέροντας 20.000 δολάρια χορηγία στο επετειακό έτος.

Ταυτόχρονα παρουσίασε την πρόεδρο της Επιτροπής Προσωπικοτήτων Κωστία Πανταζή καθώς επίσης και τους συνεργάτες της σε αυτό το μακρύ ευοίωνο ταξίδι , τον  εκτελεστικό αντιπρόεδρο Μιχάλη Πατσαντζή και τον Δημήτρη Κατσαούνη, που μαζί με την Βούλα Νεοφωτίστου αποτελούν τον πυρήνα της Επετειακής Επιτροπής των 120 χρόνων.

Ο επίτιμος πρόεδρος της Ερανικής Επιτροπής, Γιώργος Τσίτουρας, στάθηκε μπροστά στο ακροατήριο με βλέμμα φωτεινό, συνεπαρμένος από την τεράστια επιτυχία του πρόσφατου ραδιομαραθωνίου της ΕΚΜΜ. Τα τριακόσιες χιλιάδες δολάρια που συγκεντρώθηκαν δεν ήταν απλώς ένας αριθμός· ήταν η ζωντανή απόδειξη της δύναμης της ελληνικής ψυχής, της αλληλεγγύης και της πίστης στη συνέχεια του Ελληνισμού στο Μόντρεαλ.

Με λόγο γεμάτο πάθος, μίλησε για τα ελληνόφωνα σχολεία «Σωκράτης – Δημοσθένης» και για τα Σαββατιανά, εκεί όπου οι νέες γενιές μαθαίνουν να προφέρουν την ελληνική γλώσσα σαν προσευχή, να κρατούν ζωντανή την παράδοση και να χτίζουν γέφυρες ανάμεσα στην πατρίδα και τη διασπορά. Η φωνή του έτρεμε από συγκίνηση, καθώς τόνιζε πως κάθε δωρεά, κάθε προσφορά, είναι μια επένδυση στο μέλλον, μια υπόσχεση ότι η φλόγα της ελληνικής παιδείας δεν θα σβήσει ποτέ.

Η βραδιά στο Nelligan δεν ήταν απλώς μια συνάντηση. Ήταν μια στιγμή όπου το χιόνι έξω γινόταν σύμβολο καθαρότητας και ανανέωσης, ενώ μέσα, οι φωνές και οι καρδιές ενώνονταν σε μια κοινή υπόσχεση: ότι ο Ελληνισμός του Μόντρεαλ θα συνεχίσει να γράφει ιστορία, με μνήμη, με όραμα, με αγάπη για την πατρίδα και πίστη στη δύναμη του κοινού στόχου: της επιβίωσης του Ελληνισμού.

ΙΦ

Το Πολυτεχνείο Ζεί!

 

Το Πολυτεχνείο Ζεί!

Της Ιουστίνης φραγκούλη-Αργύρη

 

Ήμουν δεκατεσσάρων. Έφηβη. Από τη Δευτέρα Δημοτικού, τουτέστιν το σωτήριον έτος του 1967,  δεν είχα γνωρίσει ελευθερία. Στο σχολείο ποδιές γαλάζιες με λευκό γιακαδάκι και να έχουν καταργηθεί ακόμη και τα Αποκριάτικα πάρτυ στην αυλή του 1^ου Δημοτικού. Κι αργότερα στο γυμνάσιο ποδιές μακριές , σοσόνια λευκά, και απαγόρευση κυκλοφορίας μετά τις 7 το βράδυ.

Ζούσα σε μια Ελλάδα φιμωμένη, όπου η σιωπή δεν ήταν επιλογή αλλά επιβολή. Η απαγόρευση κυκλοφορίας δεν σήμαινε απλώς να μείνεις σπίτι· σήμαινε να μην κοιτάς ψηλά, να μην σκέφτεσαι ελεύθερα, να μην ονειρεύεσαι.

Ο πατερούλης μου, βαθειά πολιτικοποιημένος -παρότι της συντηρητικής παράταξης-, άνοιγε κάθε βράδυ τη Ντόιτσε Βέλλε. Από εκεί μαθαίναμε τα νέα που δεν τολμούσε να πει η ΥΕΝΕΔ. Ήταν σα να ανοίγαμε ένα παράθυρο στον κόσμο, να ανασαίνουμε λίγο αέρα ελευθερίας μέσα στο πνιγηρό δωμάτιο της χούντας. Κι εγώ, με την καρδιά μου να πάλλεται δυνατά, άκουγα τις φωνές των φοιτητών να διαπερνούν τα σύρματα του ραδιοφώνου και να φτάνουν ως το μεδούλι μου.

«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία». Δεν ήταν σύνθημα. Ήταν κραυγή. Ήταν η φωνή της γενιάς που αρνήθηκε να υποταχθεί. Μια χούφτα φοιτητές, παιδιά σχεδόν, κλείστηκαν στο Πολυτεχνείο και ύψωσαν το ανάστημά τους απέναντι στην επταετία της τυραννίας. Και η Χούντα, τυφλή από φόβο, έστειλε ερπύστριες με νεαρούς στρατιώτες συνομήλικους να ισοπεδώσουν τη νιότη σαρώνοντας τα σιδερένια κάγκελα του Πολυτεχνείου και τους φοιτητές της εξέγερσης.

Θυμάμαι εκείνη τη νύχτα σαν να μην πέρασε ούτε λεπτό. Θυμάμαι το τρέμουλο στα χέρια μου, το σφίξιμο στο στομάχι, την αίσθηση πως κάτι τραγικό συνέβαινε, κάτι όμως που θα άλλαζε για πάντα την πορεία μας. Δεν ήμουν εκεί, μα ήμουν παρούσα. Με το νου, με την ψυχή, με το σώμα μου που πάλλονταν στους ρυθμούς της εξέγερσης.

Πενήντα δύο χρόνια πέρασαν. Οι φωνές εκείνες, που κάποτε έσκιζαν τον αέρα, σήμερα ακούγονται σαν ψίθυροι. Οι ηγέτες της εξέγερσης ενσωματώθηκαν στην πολιτική ζωή του τόπου, έγιναν Λαλιώτηδες και Δαμανάκισσες. Η αγνότητα εκείνων των ημερών φθάρηκε από την τριβή με την εξουσία.

Η σημερινή γενιά, μεγαλωμένη με ελευθερίες που τότε ήταν όνειρο, δεν γνωρίζει καν ποιους τιμούμε σήμερα. Δεν φταίνε· δεν τους μάθαμε να θυμούνται. Τους δώσαμε ανοριακή ελευθερία να παίζουν με τα κινητά , να βιντεοσκοπούν τους συμμαθητές τους όταν τους δέρνουν, γενικά έχουμε επιτρέψει στην εθνική παιδεία την παρεκτροπή από την σύγχρονη ιστορία της χώρας μας.

Μα εγώ θυμάμαι. Θυμάμαι το Πολυτεχνείο όχι ως κτίριο, αλλά ως σύμβολο. Ως φλόγα που άναψε μέσα στο σκοτάδι και δεν έσβησε ποτέ. Θυμάμαι τους φοιτητές όχι ως ήρωες, αλλά ως ανθρώπους που τόλμησαν. Που είπαν «όχι» όταν όλοι έλεγαν «ναι». Που ύψωσαν τη φωνή τους και την έκαναν σεισμό.

Σήμερα, 17 Νοέμβρη, καταθέτω νοερά ένα στεφάνι. Όχι από λουλούδια, αλλά από λέξεις. Από λέξεις που δεν ξεχνούν. Από λέξεις που αντιστέκονται. Γιατί η μνήμη είναι πράξη. Και η πράξη είναι απόρροια πολιτικής και ηθικής ευθύνης.

Αιωνία η μνήμη όλων αυτών που ξεκίνησαν το ξήλωμα της Χούντας. Αιωνία η αγρύπνια μας. Για να μην ξαναζήσουμε τη σιωπή. Για να μην ξαναδούμε ερπύστριες να ισοπεδώνουν την ελπίδα, τη νιότη, τη σπίθα της αντίστασης.

Θανάσης Σίδερης, ο Πρίγκηπας των χρωμάτων και των ήχων!

 

Θανάσης Σίδερης, ο Πρίγκηπας των χρωμάτων και των ήχων

Της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη

Στη Λευκάδα, εκεί όπου το φως έχει μνήμη και τα σοκάκια ψιθυρίζουν ιστορίες, έζησε ένας άνθρωπος που δεν χώρεσε ποτέ σε τίτλους. Ο Θανάσης Σίδερης δεν ήταν απλώς ζωγράφος, μουσικός, αγιογράφος, σκηνογράφος. Ήταν φορέας μιας παράδοσης που δεν έμεινε στο παρελθόν — την ανέπνεε, την ανανέωνε, την πρόσφερε.

‘Ομορφος με την κλασική ένοια του όρου, είχε έντονα ζυγωματικά και καταγάλανα μάτια που καθρέφτιζαν τη θάλασσα. Ήταν και παρέμεινε καλλονός μέχρι το τέλος, «ζωγραφισμένος με την ομορφιά του Σιδερέικου», όπως συνήθιζε να λέει η μαμά μου.

Απόγονος των ζωγράφων Σίδερη, με ρίζες στους Δοξαρά και Γαζή, κουβαλούσε στο αίμα του την τέχνη της Επτανήσου και και την ευθύνη της. ‘Ηταν απόγονος των ζωγράφων και αγιογράφων της Αναγέννησης. Μα δεν αρκέστηκε στην κληρονομιά. Την έπλασε ξανά, με τα δικά του χρώματα, με τους δικούς του ήχους.

 Ίδρυσε την Αγιομαυρίτικη Παρέα για να κρατήσει ζωντανή την επτανησιακή καντάδα. ¨Επαιζε καντάδες σε γιορτές, σε συναυλίες, σε μαγαζιά  κι έβγαζε αυτή την φωνή τη γλυκειά, τη νοσταλγική που συνέπαιρνε τον κόσμο, έχοντας δικό της ηχόχρωμα. Με το κόκκινο φουλάρι στο λαιμό, με τη ριγέ ασπρόμαυρη μπλούζα, την ψάθα στο κεφάλι μαζί με τους υπόλοιπους της παρέας, όταν τραγούδούσαν θύμιζαν τους γονδολιέρηδες της Βενετίας.

Ο Θανάσης Σίδερης, έδωσε πνοή σε εικόνες, σκηνικά, τοιχογραφίες, μουσικές. Και όλα αυτά, όχι από φιλοδοξία, αλλά από αγάπη. Για τον τόπο, για την ομορφιά, για τη μνήμη. Ο Θανάσης έγινε ένα με τον τόπο του, έγινε συνώνυμος της Λευκάδας και των πολλαπλών χαρισμάτων  της.

Η μορφή του, πάντα με το ποδήλατο στο κέντρο της πόλης ή στην Κουζούντελη , ήταν σύμβολο της Λευκάδας. Ένας περιπατητής του φωτός, ένας τεχνίτης της ψυχής. Στον «Ορφέα» υπήρξε σύμβουλος και συνοδοιπόρος. Στη Δημόσια Βιβλιοθήκη Λευκάδας, το αρχείο του φυλάσσεται σαν ιερό κειμήλιο. Στις καρδιές όσων τον γνώρισαν, παραμένει ζωντανός.

Ο Θανάσης Σίδερης ήταν ο αγαπημένος ζωγράφος του πατερούλη. Σε εκείνον ανέθετε τον επαναχρωματισμό των Αγίων Αναργύρων ‘διότι μόνο «ένας Θανάσης Σίδερης ήξερε από επτανησιακή αναγενεννησιακή τέχνη και την τιμούσε», όπως συνήθιζε να λέει. Ακόμη και για τον χρωματισμό του αστικού σπιτιού μας, τον Θανάση επέλεξε. Με τα χρώματα ο πατερούλης δεν εμπιστευόταν κανέναν άλλον. Μόνο τον Σίδερη με την βαριά κληρονομιά και ιστορία στην τέχνη.

Και τη Μεγάλη Παρασκευή ο Θανάσης Σίδερης έσμιγε με την χορωδία του Πάνου του Ορφανού νστην εκκλησία μας και κορυφωνόταν η ψαλμωδία των εγκωμίων με τον πατερούλη να κάνει τα κρεσέντα του και να σείεται η αγορά από ήχους και αρώματα του Επιταφίου.

Ο Θανάσης Σίδερης δεν έφυγε. Απλώς πέρασε στην άλλη όχθη του φωτός. Εκεί όπου οι ήχοι δεν σβήνουν και τα χρώματα δεν ξεθωριάζουν. Εκεί όπου οι ψυχές των δημιουργών συνεχίζουν να ζωγραφίζουν τον κόσμο, όχι με πινέλα, αλλά με ανάσες.

Και η Λευκάδα απέμεινε λίγο πιο σιωπηλή. Οι καντάδες έχουν μια νότα λιγότερη. Οι εικόνες στις εκκλησίες μοιάζουν να τον ψάχνουν. Το ποδήλατο, ακίνητο. Μα η μνήμη του, ζωντανή. Σαν φλόγα που δεν σβήνει, σαν χρώμα που δεν ξεθωριάζει, σαν ήχος που δεν παύει.

Ο πρίγκηπας των χρωμάτων και των ήχων δεν πέθανε. Απλώς γύρισε πίσω στο φως που τον γέννησε.

Το μόνο που με έχει λυπήσει είναι ότι έτσι πολυάσχολη που είμαι στη Λευκάδα, δεν κατόρθωσα να του πάρω μια συνέντευξη εφ όλης της ύλης. Να μου αφηγηθεί όσα έζησε, κι άκουσε, όσα δημιούργησε.

Αιωνία του η μνήμη. Και ας είναι το έργο του φάρος για όσους συνεχίζουν να πιστεύουν πως η τέχνη είναι τρόπος ζωής — και η ζωή, μια πράξη αγάπης.

Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια ταξιδεύει τώρα ο Διονύσης Σαββόπουλος

 

Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια ταξιδεύει τώρα ο Διονύσης Σαββόπουλος

Της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη

Ήταν ένα απόγευμα στην Αθήνα, στο σπίτι του ξαδέλφου μου του Κώστα Κακαβούλη (Κωτσομότσου), όταν άκουσα για πρώτη φορά το «Φορτηγό». Θα ήταν 7 χρόνια αφότου κυκλοφόρησε ο δίσκος (1966) κι εγώ θα ήμουν τότε στην αρχή της εφηβείας μου (1973). Από το Βιετνάμ, μέχρι τα Κορίτσια, μέχρι τη Συννεφούλα, μέχρι το Μη μιλάς άλλο γι αγάπη, ήρθαν τα τραγούδια και φώλιασαν στο μυαλό και την καρδιά μου. Για μένα το επαρχιωτάκι, ήταν μια αποκάλυψη στην Αθήνα αυτή η μουσική πρόταση που έμελλε να με ακολουθήσει σε όλη τη ζωή μου. Η φωνή του Σαββόπουλου έμοιαζε να βγαίνει από κάποιο υπόγειο της ψυχής, εκεί όπου η ιστορία, η ποίηση και η αμφισβήτηση σμίγουν. Οι στίχοι του δεν ήταν απλά  λόγια με συνθήματα· μιλούσαν. Και μιλούσαν σε μένα.

Από εκείνη τη στιγμή, τον ακολούθησα με μια βαθειά θρησκευτικότητα, με μια απίστευτη προσήλωση. Ειχε γίνει ο προφήτης μου. Κάθε δίσκος του ήταν ένα κεφάλαιο στο προσωπικό εικονοστάσι των βιωμάτων μου. «Το Περιβόλι του Τρελού», «Η Ρεζέρβα», «Βρώμικο Ψωμί», «Τα Τραπεζάκια Έξω» — δεν ήταν απλώς μουσικά έργα· ήταν πνευματικά τοπία, όπου η Ελλάδα συναντούσε τον εαυτό της, άλλοτε με θυμό, άλλοτε με τρυφερότητα, πάντα με φόντο την άκαμπτη πραγματικότητα, που μπορούσε να είναι τα πάντα (τρύγος, θέρος, πόλεμος, ειρήνη).

Ο Σαββόπουλος δεν ήταν ποτέ απλώς τραγουδοποιός. Ήταν ο μύστης μιας εποχής που πάλευε να βρει το νόημά της. Με λόγο που έσταζε φιλοσοφία, ειρωνεία και αγάπη για τον τόπο, με λατρεία αλλά και με βλασφημία ενίοτε μας έμαθε να ακούμε πίσω από τις λέξεις. Να διαβάζουμε την Ιστορία μέσα από το τραγούδι. Να βλέπουμε τον εαυτό μας μέσα από τον μύθο.

Στις συναυλίες του ή στις μπουάτ όπου είχα την ευτυχία να παρακολουθήσω ζωντανά τη μουσική του όταν πηγαινοερχόμουν στην Ελλάδα ένιωθα πως η πατρίδα μου ήταν εκεί: Όχι η γεωγραφική· η υπαρξιακή. Η Ελλάδα του Καραγκιόζη και του Καζαντζάκη, του Θεοδωράκη και του Ρίτσου, του χωριού και της πόλης, του παλιού και του καινούργιου. Κι εκείνος, με το μυωπικό βλέμμα του πίσω από τα χοντρά γυαλιά του έμοιαζε να μας καθοδηγεί σε μια εσωτερικότητα που δεν ήταν μόνο της στιγμής αλλά της διαχρονικότητας.

Ο Σαββόπουλος σημάδεψε τη γενιά μας γιατί δεν μας χάιδεψε. Μας προκάλεσε. Μας έβαλε να σκεφτούμε, να θυμώσουμε, να αγαπήσουμε. Και πάνω απ’ όλα, να τραγουδήσουμε. Όχι για να ξεχάσουμε, αλλά για να θυμόμαστε.

Θα γράψω για μερικά από τα τραγούδια του που πάνω τον εαυτό μου να τα σιγοτραγουδάω μέχρι σήμερα σε έκείνο το άβατο κομμάτι του μυαλού μου, όταν σιγούν οι σκέψεις μου:

«Είδα την Άννα κάποτε»

Ένα τραγούδι-εικόνα, μια εσωτερική κινηματογραφική σκηνή. Η Άννα δεν είναι απλώς πρόσωπο· είναι σύμβολο της χαμένης αθωότητας, της εφηβικής λαχτάρας, της πολιτικής αφύπνισης. Ο Σαββόπουλος την είδε «κάποτε» — κι εμείς την βλέπουμε πάντα, σαν φάντασμα μιας εποχής που ήθελε να αλλάξει τον κόσμο με βλέμματα και πορείες. Το τραγούδι αυτό με έκανε να καταλάβω πως η μνήμη δεν είναι παρελθόν· είναι παρόν που επιμένει.

 «Βρώμικο Ψωμί»

Από τα πιο σπαρακτικά του έργα. Ένα τραγούδι που δεν χαρίζεται σε κανέναν. Μιλά για την Ελλάδα της παρακμής, της διαφθοράς, της απελπισίας. Όμως μέσα από τη βρωμιά, αναδύεται η ανάγκη για κάθαρση. Το άκουσα σε μια περίοδο που όλα γύρω μου έμοιαζαν να καταρρέουν. Και όμως, η φωνή του Σαββόπουλου με κράτησε όρθια. Το «βρώμικο ψωμί» είναι η αλήθεια που πρέπει να φάμε για να ζήσουμε.

«Για τα παιδιά που χάθηκαν»

Ένα παραμύθι για τους χαμένους. Για εκείνους που δεν πρόλαβαν να μεγαλώσουν, να αγαπήσουν, να σωθούν. Οι στίχοι του μιλούν για παιδιά που χάθηκαν «στο στοιχειωμένο δάσος», «στου δράκου το πηγάδι», «στις αγορές της Αφρικής» — μια παγκόσμια Ωδή στους αδικημένους, στους ξεχασμένους, στους αόρατους. Το τραγούδι αυτό με συγκλόνισε. Με έκανε να δω τον κόσμο αλλιώς. Να νιώσω πως η τέχνη μπορεί να είναι μνημόσυνο και προσευχή.

Κωλλοέλληνες

Δεν είναι εύκολο να κοιτάξεις τον εαυτό σου στον καθρέφτη όταν ο καθρέφτης είναι σπασμένος. Ο Σαββόπουλος, με το τραγούδι «Κωλοέλληνες», δεν μας χάρισε έναν ύμνο· μας πέταξε έναν καθρέφτη στα μούτρα. Και μας έβαλε ωμά χωρίς οίκτο να κοιταχτούμε με τον προβολέα στραμμένο στη συλλογική μας πραγματικότητα.

Οι στίχοι του είναι ωμοί, σχεδόν βλάσφημοι. Μιλούν για «κράτος ασυστόλων και πεσμένων κώλων», για «μαλλιαρούς Ελλαδίτες» και «θλιβερές πορδές». Δεν είναι απλώς σάτιρα· είναι κραυγή. Μια κραυγή που βγαίνει από τα σπλάχνα ενός ανθρώπου που αγάπησε βαθιά την Ελλάδα — και γι’ αυτό την κατηγορεί. Γιατί μόνο όποιος αγαπά, μπορεί να πονά τόσο.

Το «Κωλοέλληνες» είναι ένα τραγούδι-καθαρτήριο. Δεν τραγουδιέται· είναι άυπνο εγερτήριο σε στρατώνα. Είναι η στιγμή που ο καλλιτέχνης γίνεται μάντης, και η μουσική γίνεται μαστίγιο. Όχι για να τιμωρήσει, αλλά για να αφυπνίσει.

Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια

Η συνεργασία του Διονύση Σαββόπουλου με τη Σωτηρία Μπέλλου υπήρξε μια από τις πιο συγκλονιστικές και ιστορικές συναντήσεις στην ελληνική μουσική. Δύο κόσμοι φαινομενικά ασύμβατοι — η ρεμπέτικη ψυχή της Μπέλλου και η πολιτικοποιημένη, ποιητική φωνή του Σαββόπουλου — ενώθηκαν στο τραγούδι «Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια» το 1972, εν μέσω δικτατορίας.

Η συνεργασία τους δεν ήταν μόνο μουσική. Ήταν μια πράξη αντίστασης, μια γέφυρα ανάμεσα στις γενιές, μια υπενθύμιση πως η τέχνη μπορεί να μιλήσει εκεί που η Ιστορία σωπαίνει. Ο Σαββόπουλος, με τον λόγο του που έσταζε μνήμη και ειρωνεία, και η Μπέλλου, με την φωνή της που κουβαλούσε τον πόνο και την περηφάνια του λαού, έφτιαξαν μαζί ένα τραγούδι που δεν είναι απλώς διαχρονικό· είναι διαχρονισμός.

Θα μπορούσα να γράφω για ώρες, για κάθε τραγούδι του Διονύση, που έχει καθίσει στη μνήμη και την βιωτή μου, αποτελώντας μέρος της προσωπικής μου ανάπτυξης και καλλιέργειας.  Κάθε φορά που ακούω το «Φορτηγό» όμως -και το ακούω συχνά-, επιστρέφω σ’ εκείνο το απόγευμα στην Αθήνα. Στο σπίτι του ξαδέλφου μου του Κώστα . Εκεί που ξεκίνησαν όλα με τον Σαββόπουλο και δεν θα σβήσουν μέχρι να κλείσω τα μάτια μου. Ή μήπως ο Νιόνιος θα μας παίζει τα τραγούδια του και στα ουράνια;