Οι τάφοι της Βεργίνας: Η λάμψη ενός βασιλείου που δεν πέθανε ποτέ!

Κείμενα-Φωτογραφίες 

Της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη

 Όταν φτάσαμε στους τάφους της Βεργίνας, τίποτε δεν προμήνυε πως αυτή η συγκλονιστική ανακάλυψη του αρχαιολόγου Μανώλη Ανδρίνικου το 1977 θα μας άφηνε άφωνους από το μεγαλείο, την δύναμη και τον πλούτο που απέπνεε ο τάφος του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου Β.

 Με τη μέρα να λάμπει έξω στους 35 C, εμείς χωθήκαμε στον Αδη, όπως τον αναπαριστούν οι αρχαίες περιγραφές. Εκεί τυφλωθήκαμε απο το φως που αντανακλούσε το σκοτάδι καθώς το χρυσό σκευοφυλάκιο με τον ήλιο της Βεργίνας αλλά και τα ολόχρυσα στεφάνια των 24 καρατίων μα και η ίδια αρχιτεκτονική του τάφου του Μακεδόνα βασιλέα και των συναφών οικογενειακών τάφων κάλυπτε το σκοτάδι αναπαριστώντας την στιβαρή ιστορία του Φιλίππου του Β’, πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

 Οσο κι αν ακούγεται οξύμωρη αυτη η αίσθηση, ήταν ωστόσο αληθινή. Λιποψυχήσαμε μπροστά στον ατέλειωτο πλούτο, τα απίστευτα κτερίσματα, το παλάτι που κατασκευάσθηκε για να ταφεί ο υπέρλαμπρος βασιλιάς της Μακεδονίας, ο οποίος είχε καθυποτάξει τις μεγαλύτερες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας.

 Όπως αναφέρει ο καθηγητής Ανδρόνικος «Και τότε είδαμε κάτι που ήταν αδύνατο να φανταστώ, γιατί ποτέ δεν είχε βρεθεί τέτοιο οστεοδόχο σκεύος: μια ολόχρυση λάρνακα με ένα επιβλητικό ανάγλυφο αστέρι στο κάλυμμά της…»

“Αν η υποψία που έχεις, πως ο τάφος ανήκει στον Φίλιππο, είναι αληθινή -και η χρυσή λάρνακα ερχόταν να ενισχύσει την ορθότητα αυτής της υποψίας- κράτησες στα χέρια σου τη λάρνακα με τα οστά του. Είναι απίστευτη και φοβερή μια τέτοια σκέψη, που μοιάζει εντελώς εξωπραγματική”. Νομίζω πως δεν έχω δοκιμάσει ποτέ στη ζωή μου τέτοια αναστάτωση, ούτε και θα δοκιμάσω ποτέ άλλοτε…». (Μ. Ανδρόνικου, Το Χρονικό της Βεργίνας, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997).

 Με την αποκάλυψη των βασιλικών τάφων των Αιγών, το 1977, άρχισε αμέσως η συντήρηση των περίφημων τοιχογραφιών που τους διακοσμούσαν. Παράλληλα, δημιουργήθηκε επιτόπου εργαστήριο συντήρησης για την διάσωση και αποκατάσταση των εξαιρετικά σημαντικών κινητών ευρημάτων που περιείχαν.

Για την προστασία των βασιλικών τάφων κατασκευάστηκε το 1993 υπόγειο κτίριο που εγκιβωτίζει και προστατεύει τα αρχαία μνημεία, διατηρώντας σταθερές τις συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, πράγμα απαραίτητο για την διάσωση των τοιχογραφιών.

Το κτίσμα αυτό εξωτερικά έχει τη μορφή χωμάτινου τύμβου, ενώ στο εσωτερικό του εκτίθενται από το Νοέμβριο του 1997 οι θησαυροί που βρέθηκαν μέσα στους βασιλικούς τάφους.

Το δέος μπροστά στο θάνατο, η αίγλη της βασιλικής λάμψης, η συγκίνηση που γεννά το τραγικό τέλος του βασιλικού οίκου των Τημενιδών, είναι ιδέες σύμφυτες με το χώρο των βασιλικών τάφων των Αιγών.

Οι ιδέες αυτές καθόρισαν το σενάριο της έκθεσης, ενώ οι βασικές αισθητικές επιλογές στηρίχτηκαν στην αντίληψη ότι σε ένα χώρο ουδέτερο και σκοτεινό πάμφωτα και θερμά πρέπει να κυριαρχούν μόνο τα αρχαία αντικείμενα.

Ο επισκέπτης που κατηφορίζει στον υπόγειο χώρο των τάφων ξεκινά την περιήγησή του με την αναπαράσταση της Μεγάλης Τούμπας, του μνημείου που σημάδευε τη θέση των βασιλικών ταφών και δεν υπάρχει πια.

Επιτύμβιες στήλες και ευρήματα από τάφους απλών Μακεδόνων, που μετά το θάνατό τους έγιναν γείτονες του βασιλιά, δίνουν το μέτρο σύγκρισης.

Ο κατεστραμμένος τάφος του 3ου αιώνα π.Χ., το γκρεμισμένο ηρώο, τόπος νεκρικής λατρείας των βασιλιάδων, η γοητεία και η θλίψη που αποπνέει η αρπαγή της Περσεφόνης προετοιμάζουν τον επισκέπτη να προσεγγίσει το νεκρό βασιλιά.

Τότε έρχεται στο προσκήνιο ο Φίλιππος. Τα λαμπρά όπλα δίνουν την αίσθηση της δύναμης του ηγεμόνα. Ο σωρός των υπολειμμάτων της νεκρικής πυράς που βρέθηκαν όλα μαζί ριγμένα επάνω στον τάφο θυμίζει το τραγικό ολοκαύτωμα και συγχρόνως υπαινίσσεται το πέρασμα σε μία άλλη διάσταση.

Ακολουθεί η χρυσή λάρνακα που περιείχε τα οστά του αφηρωισμένου βασιλιά Φιλίππου Β΄ και το στεφάνι βελανιδιάς που φορούσε ο νεκρός. Η χρυσή λάρνακα που ζύγιζε 11 κιλά είναι διακοσμημένη στο κάλυμμά της με το μακεδονικό αστέρι και στις πλευρές της με φυτικά κοσμήματα και επίθετους ρόδακες. Το χρυσό στεφάνι βελανιδιάς είναι το πιο βαρύτιμο στεφάνι που σώθηκε από την ελληνική αρχαιότητα. Αποτελείται από 313 φύλλα και 68 βελανίδια. Ζυγίζει 714 γραμμάρια.

Στον ίδιο χώρο βρίσκεται η χρυσή λάρνακα με τα οστά της βασιλικής συζύγου και το χρυσοκέντητο ύφασμα που τα τύλιγε, και οι δυο χρυσελεφάντινες κλίνες, διαχρονικοί μάρτυρες των λαμπρών βασιλικών συμποσίων.

Οι κλίνες, που ήταν χρηστικά αντικείμενα, είχαν σκελετό από ξύλο και ήταν πλούσια διακοσμημένες με ελεφαντόδοντο, γυαλί και χρυσό. Κατασκευασμένες από το χέρι σπουδαίων αρχαίων καλλιτεχνών, αποτελούν δύο μοναδικά αριστουργήματα της ελληνικής μικροτεχνίας. Στην κλίνη του θαλάμου, στη ζωφόρο της μακριάς πλευράς, υπάρχει ανάγλυφη παράσταση βασιλικού κυνηγιού, στο οποίο συμμετέχει ο ίδιος ο Φίλιππος και ο νεαρός γιός του Αλέξανδρος μαζί με Μακεδόνες αυλικούς.

Στην κλίνη του προθαλάμου, που ήταν διακοσμημένη με ελεφαντοστέινα ανάγλυφα, σε όλες της τις πλευρές, στις μεγάλες ζωφόρους παριστάνονταν μάχες Ελλήνων και βαρβάρων. Με τη συμμετοχή ενός πολύ σημαντικού σύγχρονου ΄Ελληνα καλλιτέχνη, του Χρήστου Μποκόρου, τα αριστουργήματα αυτά που είχαν εντελώς διαλυθεί, ανασυντέθηκαν σε φυσικό μέγεθος και παρουσιάζονται στο κοινό.

Στην τελευταία ενότητα της έκθεσης συναντά κανείς τα ευρήματα από τον τάφο ΙΙΙ, που ανήκει πιθανότατα στον Αλέξανδρο Δ΄, τον γιό του Μεγαλέξανδρου και της Ρωξάνης, που δολοφονήθηκε από τον Κάσσανδρο το 310 π.Χ.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η ασημένια τεφροδόχος με τα οστά του νεαρού νεκρού, πλαισιωμένη από τα αριστουργηματικά ελεφαντοστέινα ανάγλυφα της κλίνης.

Η μυθική αρχιτεκτονική των τάφων του Φιλίππου και του νεαρού εφήβου (λένε πως ήταν εγγονός του Μεγάλου Αλεξάδνρου), τα σημάδια του ατέλειωτου πλούτου σφραγισμένου με  τις χρυσές οστεοθήκες μα και τα στεφάνια και τα κοσμήματα, βρίσκονται εκεί για να διατρανώνουν σε όλους πως η Μακεδονία είναι ελληνική καθώς όλες οι επιγραφές είναι γραμμένες στην αρχαιοελληνική γλώσσα.

Αντιγράφω από τον χώρο των ευρημάτων για να δοθεί η πλήρης εικόνα της διαδικασίας της ταφής των Μακεδόνων βασιλέων:

‘Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, που στις Αιγές ήταν ακόμη ζωντανή τον 4^ο προχριστιανικό αιώνα, ο νεκρός βασιλιάς, όπως και οι ήρωες του Ομήρου, κάηκε σε μεγαλοπρεπή νεκρική πυρά. Τα υπολείμματά της, μιαρά και ιερά συγχρόνως αφού ανήκαν στο νεκρό, ρίχτηκαν, όπως ήταν συνήθεια, επάνω από τον τάφο και μας δίνουν μια εικόνα εντυπωσιακής χλιδής που και μόνο αυτή θα έφτανε για να αποδείξει πως ο νεκρός ήταν «έξοχος άλλων».

Επάνω σε πόδια απο ωμά πλιθιά επιχρισμένα με λευκό κονίαμα, στήθηκε μνημειώδες ξύλινο οικοδόμημα, που όπως δείχνουν τα σιδερένια καρφιά και τα χάλκινα εξαρτήματα της πόρτας του, δεν υπολειπόταν σε μέγεθος και πολυτέλεια από τον ίδιο τον τάφο. Μέσα σ’ αυτόν τον νεκρικό οίκο, ξαπλωμένος σε περίτεχνη χρυσελεφάντινη κλίνη, φορώντας το χρυσό στεφάνι του, ο Φίλιππος παραδόθηκε στις φλόγες. Μαζί του ρίχτηκαν στην πυρά όπλα, φορεσιές, νεκρικά στεφάνια, μυροδοχεία γεμάτα πολύτιμα αρώματα, αγγεία γεμάτα λάδι και καρπούς, και θυσιάστηκαν ζώα-ανάμεσά τους σκυλιά και άλογα.

Μετά την καύση τα οστά του νεκρού συγκεντρώθηκαν προσεκτικά, πλύθηκαν με κρασί και τυλιγμένα σε πορφύρα εναποτέθηκαν σε λάρνακα χρυσή μαζί με το στεφάνι. Η λάρνακα ασφαλίστηκε σε μαρμάρινη σαρκοφάγο, η βαριά πόρτα έκλεισε και ο τάφος σφραγίστηκε για πάντα.

Το θνητό σώμα παραδίδεται στις φλόγες. Το πυρ εξαγνίζει καταλύοντας ό,τι φθαρτό. Σαν άλλος Ηρακλής ο νεκρός περνά στη σφαίρα του άφθαρτου, στον κόσμο των θεών και των ηρώων. Τα δώρα των ζωντανών, τα ρούχα του, τα όπλα του, τα στολίδια του, ό,τι αγάπησε και και ό,τι χρειάστηκε στη γήινη ζωή του, τον ακολουθούν στην πυρά. Η φωτιά έχει τη δύναμη να μετουσιώνει. Μέσα από το ολοκαύτωμα τα υλικά αντικείμενα μπορούν να παραδοθούν και πάλι χρήσιμα σε αυτόν που πέρασε στην άλλη μεριά.

Η μεγαλοπρέπεια της τελετής συνεπαίρνει το πλήθος, η κηδεία του εκλεκτού του αρχηγού, γίνεται υπόθεση όλων, το κοινό πένθος, ο θρήνος, ο πόνος που όλοι μοιράζονται οδηγεί στην κάθαρση, ο νεκρός γίνεται πρότυπο, σημείο αναφοράς, πόλος επανασύνδεσης των μελών της ομάδας. Απομένουν εκείνοι που έχασαν άνθρωπο δικό τους αγαπημένο, απομένει το δάκρυ τους και ο αναστεναγμός τους»

 

Αρχαία Πέλλα, Γενέτειρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου:Μιά πόλη μαγική!

Κείμενο-Φωτογραφίες 

Της Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη

 Τα βήματά μας έφεραν στην αρχαία Πέλλα, πρωτεύουσα του βασιλείου της Μακεδονίας από το 433 π.Χ , οπότε ιδρύθηκε είτε  από τον Αρχέλαο Α' (413-399 π.Χ.) ή από τον Αμύντα Γ' για να γίνει η νέα πρωτεύουσα του Μακεδονικού κράτους αντί των Αιγών (Βεργίνα).

 Θα πρέπει να σημειώσω πως η αρχαία Πέλλα δέχεται πολύ λιγότερους επισκέπτες απο την Βεργίνα (το πρότερο βασίλειο των βασιλέων της Μακεδονίας όπου βρίσκονται οι τάφοι του βασιλέων Φιλίππου του Β), γεγονός που προκαλεί ερωτήματα. Αυτή η πόλη αποτελεί την τρανότερη απόδειξη της ελληνικότητας της Μακεδονίας χωρίς άλλα λόγια και εξηγήσεις.

 Περπατήσαμε βήμα-βήμα μέσα στα ερείπια της αρχαίας Πέλλας, γενέτειρας των Μακεδόνων βασιλέων που σημάδεψαν την αρχαία ελληνική ιστορία. Ο Βασιλιάς Φίλιππος Β και ο στρατηλάτης Μέγας Αλέξανδρος γεννήθηκαν εκεί στην πόλη που απλωνόταν σε έκταση 4000 στρεμμάτων.Ο πρώτος κατήγαγε νικηφόρους πολέμους υποτάσσοντας πόλεις της Αρχαίας Ελλάδας στο βασίλειό του, ο δεύτερος κατόρθωσε να φθάσει με το σθένος, την ορμητικότητα και την εξυπνάδα του βαθειά στην Ευρασία και μέχρι την Αίγυπτο.

 Μείναμε εκστασιασμένοι από την θέση της πόλης, που κατά τους αρχαίους καιρούς ήταν παραθαλάσσια, σε κοντινή απόσταση απο τους ποταμούς της περιοχής,απλωμένη σε εύφορη πεδιάδα . Ο λόφος της στο βόρειο τμήμα φιλοξενούσε το επιβλητικό ανάκτορο των βασιλέων της Μακεδονίας. Η ρυμοτομία της αρχαίας πόλης είναι κορυφαία, με την αγορά της πόλης να απλώνεται νοτιότερα σε έκταση 70.000 τετραγωνικών.

 Γύρω από την αγορά αναπτύσσεται το οικιστικό τμήμα της πόλης. Η ρυμοτομία της αρχαίας Πέλλας μοιάζει βγαλμένη από το μέλλον: οικοδομικά τετράγωνα, τα οποία ορίζονται από δρόμους που τέμνονται κάθετα, καλά μελετημένα συστήματα ύδρευσης και αποχέτευσης.

 Με ελάχιστες γνώσεις και με πλοηγό μόνο το ένστικτο για την αισθητική τελειότητα ανακαλύψαμε τα συγκλονιστικά μωσαϊκά δάπεδα τα οποία στόλιζαν τις αίθουσες υποδοχής του Παλατιού αλλά και αρχοντικών οικιών εκείνης της λαμπρής περιόδου.

 Τα  ψηφιδωτά δάπεδα( άλλα βρίσκονται στον αρχαιολογικό χώρο και άλλα έχουμε μεταφερθεί στο μουσείο της Πέλλας) με τις μυθολογικές παραστάσεις αποτελούν παγκόσμια ιστορικά μνημεία: η αρπαγή της Ελένης, η Αμαζονομαχία, το Κυνήγι ενός Ελαφιού ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια μας κατά τον μυθικό περίπατο.

 Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Πέλλας αργότερα ανακαλύψαμε πως στην Πέλλα χρησιμοποιήθηκαν όλα τα αρχιτεκτονικά και γλυπτικά στυλ του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Οι δωρικές κολώνες εναλλάσσονταν με τις κορινθιακές και τις ιωνικές και μάλιστα οι στολισμοί τους πάντρευαν τις διάφορες τάσεις, δημιουργώντας αισθητικές καινοτομίες.

 Η παλαιότερη αναφορά που έχουμε για την Πέλλα είναι από τον Ηρόδοτο κατά την περιγραφή της εκστρατείας των Περσών και από το Θουκυδίδη κατά την περιγραφή της Μακεδονικής επέκτασης και του πολέμου κατά του Σιτάλκη, βασιλιά των Θρακών. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, στην αρχή του 4ου αιώνα π.Χ. ήταν η μεγαλύτερη πόλη της Μακεδονίας.

Η πόλη προσέλκυσε φημισμένους καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο ζωγράφος Ζεύξις, ο ποιητής Τιμόθεος ο Μιλήσιος και ο Ευριπίδης, ο οποίος και πέθανε εκεί γράφοντας την τραγωδία Αρχέλαος.

Οι ρίζες του ονόματος της περιοχής προέρχονται από την Δωρική Απέλλα που σημαίνει μια περιοχή τελετουργικών πράξεων όπου λαμβάνονταν αποφάσεις. Ωστόσο η περιοχή δεν θεωρείται δωρικού ρυθμού καθώς η λέξη Πέλλα ταυτίζεται με την Ελληνική «πέλλα» πέτρα η οποία πιθανότατα αναφέρεται στο ακριβές σημείο της ίδρυσης τη πόλης.

Όλα τα ευρήματα των ανασκαφών της Πέλλας βρίσκονται στο καταπληκτικό Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης αποκαλύπτοντας τον πλούσιο τρόπο διαβίωσης των αρχαίων Μακεδόνων. Τα κτερίσματα που ανακαλύφθηκαν στους τάφους των γυναικών και των ανδρών με επικρατούντα τα χρυσά στεφάνια και τα χρυσά κοσμήματα για τις γυναίκες αλλά και τις περικεφαλαίες των περιώνυμων ανδρών μαρτυρούν τον πλούτο της αρχαίας Μακεδονίας.Η Πέλλα που λάτρευε το θεό Πάνα και τη θεά Αφροδίτη ήταν μια πόλη της ευζωίας και των οργίων, πρόδρομος των Ρωμαϊκών οργίων.

 Ω Πέλλα! Γενέτειρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου πόσο σε λατρέψαμε οι ταπεινοί περιηγητές σου.

 

Ιστορικά στοιχεία για την Πέλλα (wikipedia)

Η πόλη ιδρύθηκε από τον Αρχέλαο Α' (413-399 π.Χ.) ή από τον Αμύντα Γ' για να γίνει η νέα πρωτεύουσα του Μακεδονικού κράτους αντί των Αιγών (Βεργίνα). Η Πέλλα παρέμεινε πρωτεύουσα μέχρι την κατάλυση του Μακεδονικού κράτους από τους Ρωμαίους, οι οποίοι την λεηλάτησαν και μετέφεραν τους θησαυρούς της στη Ρώμη. Αργότερα η πόλη καταστράφηκε από σεισμό και στη συνέχεια ανοικοδομήθηκε. Περί το 180 μ.Χ. ο Λουκιανός μας πληροφορεί ότι «είναι πια ασήμαντη και με λιγοστούς κατοίκους». Η παλαιότερη αναφορά που έχουμε για την Πέλλα είναι από τον Ηρόδοτο κατά την περιγραφή της εκστρατείας των Περσών και από το Θουκυδίδη κατά την περιγραφή της Μακεδονικής επέκτασης και του πολέμου κατά του Σιτάλκη, βασιλιά των Θρακών. Σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, στην αρχή του 4ου αιώνα π.Χ. ήταν η μεγαλύτερη πόλη της Μακεδονίας. Η πόλη προσέλκυσε φημισμένους καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο ζωγράφος Ζεύξις, ο ποιητής Τιμόθεος ο Μιλήσιος και ο Ευριπίδης, ο οποίος και πέθανε εκεί γράφοντας την τραγωδία Αρχέλαος.

Η Πέλλα αναφέρεται αργότερα από τον Πολύβιο και τον Λίβιο ως η έδρα του βασιλείου του Φίλιππου Ε' και του Περσέα του Μακεδόνα κατά τους Μακεδονικούς πολέμους. Ο Λίβιος μας δίνει τη μόνη περιγραφή της πόλης, όπως την είδε ο Ρωμαίος Λούκιος Αιμίλιος Παύλος ο Μακεδονικός, νικητής της Μάχης της Πύδνας:

"...και αυτός είδε ότι δεν επελέγη άδικα σαν θέση βασιλικής κατοικίας. Είναι τοποθετημένη στη νοτιοδυτική πλαγιά ενός λόφου και περιβάλλεται από βάλτο πολύ βαθύ για να διασχιστεί με τα πόδια χειμώνα-καλοκαίρι. Η ακρόπολη, η οποία είναι κοντά στη πόλη, βρίσκεται μέσα στο βάλτο και εξέχει σαν νησί, είναι δε χτισμένη πάνω σε γιγαντιαία θεμέλια που αντέχουν τείχη πάνω τους και προστατεύουν από την εισχώρηση των υδάτων της λίμνης. Από μακριά φαίνεται σα να είναι συνέχεια του τείχους της πόλης, αλλά στην πραγματικότητα είναι ξεχωριστή και ανάμεσα στα δύο τείχη υπάρχει ένα κανάλι. Η ακρόπολη ενώνεται με την πόλη με μια γέφυρα, έτσι αποκόπτονται όλες οι πλευρές πρόσβασης για έναν εξωτερικό εχθρό και αν ο βασιλιάς φυλακίσει κάποιον εκεί δεν υπάρχει τρόπος διαφυγής εκτός από τη γέφυρα, η οποία φυλάσσεται εύκολα."

Στη ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας η Πέλλα ήταν πρωτεύουσα του τρίτου διαμερίσματος και πιθανώς η έδρα του Ρωμαίου κυβερνήτη. Από την Πέλλα διερχόταν η Αρχαία Εγνατία Οδός και ήταν σημαντικός σταθμός μεταξύ Δυρράχειου και Θεσσαλονίκης. Ο Κικέρων έμεινε εκεί το 58 π.Χ., αλλά η θέση του επάρχου την εποχή εκείνη είχε μεταφερθεί στη Θεσσαλονίκη.

 

ΥΓ. Ευχαριστούμε την Εφη Παρασκευοπούλου-Φλίκας για την υπέροχη ξενάγηση στα εδάφη των προγόνων μας!